आजभोलि राति कोठाभित्र पस्दा भित्ताको एउटा स्विच थिच्नु हाम्रा लागि निकै सामान्य र नियमित काम बनिसकेको छ। स्विच दबाउन पाएको हुन्न, कोठा झलमल्ल उज्यालो हुन्छ र पङ्खाले शीतल हावा दिन थाल्छ। यो सुलभता यति सहज छ कि हामी यसको पछाडिको विशाल मानवीय यात्रा र आर्थिक मूल्यबारे सोच्ने फुर्सदै पाउँदैनौँ।
तर इतिहासको पाना पल्टाउने हो भने कथा बिल्कुलै फरक छ। सन् १८०० को आसपासमा राति केवल १ घण्टा घर उज्यालो पार्न एक साधारण मानिसले ६ घण्टा कडा मिहिनेत गर्नुपर्थ्यो। त्यतिबेला साधारण पङ्खाको हावा खानका लागि समेत राजाले दुईजना हम्काउने सुसारे राख्नुपथ्र्यो। अनि आज? त्यही हावा र उज्यालो तपाईंको केवल आधा सेकेन्डको कमाइले फ्याट्टै उपलब्ध गराइदिन्छ। हावा र उज्यालो मात्र होइन, संसारका हरेक चीज आज हजारौँ गुणा सस्तो, सजिलो र उपलब्ध भएका छन्।
आखिर गएका दुई-तीनसय वर्षमा मानिस अचानक यति धनी र शक्तिशाली कसरी भयो? यसका पछाडि मानव सभ्यताले आत्मसात् गरेका चारवटा बलिया आधारहरू छन्।
१. साटासाट र सामूहिक मस्तिष्कको शक्ति
लेखक म्याट रिड्लीले आफ्नो चर्चित पुस्तक The Rational Optimist मा भन्नुभए झैँ, मानिस शक्तिशाली हुनुको कारण उसको एउटाको दिमाग मात्रै होइन। हाम्रा असली शक्ति त साटासाट अर्थात् ‘व्यापार’ (Trade) गर्ने बानीमा छ। संसारको कुनै पनि प्राणीले आफूजस्तै अर्को अपरिचित प्राणीलाई विश्वास गरेर सामान साट्दैन। एउटा बाँदरले अर्को अपरिचित बाँदरलाई कहिल्यै आफ्नो केरा दिँदैन। तर मानिसले व्यापार गरेर अपरिचितलाई पनि साथी बनाउन सिक्यो।
यही बानीले गर्दा मानव समाजमा एउटा ‘सामूहिक मस्तिष्क’ (Collective Brain) बन्यो, जहाँ ज्ञान र सीप पुस्तौँसम्म साटासाट हुँदै अगाडि बढ्यो। जब कुनै समाज संसारबाट पूर्ण रूपमा अलग हुन्छ, त्यहाँ प्रगति रोकिन्छ। उदाहरणका लागि, तस्मानिया टापुका मानिसहरू हजारौँ वर्षसम्म बाहिरी संसारबाट अलग बस्दा उनीहरूले आफूले जानिसकेका पुराना प्रविधि र हतियार बनाउन समेत बिर्सिए। यसलाई रिड्ली ‘मस्तिष्कको बिस्तारै घाँटी रेटिनु’ (Slow Strangulation of the Mind) भन्नुहुन्छ।
२. विशेषज्ञता र बजारको ‘अदृश्य हात’
समृद्धिको दोस्रो आधार विशेषज्ञता (Specialization) हो। सन् १७७६ मा एडम स्मिथले The Wealth of Nations मा एउटा गज्जबको उदाहरण दिनुभएको छ, यदि एउटा सामान्य मानिसले एक्लै सियो वा पिन बनाउन खोज्यो भने उसले दिनभरिमा २० वटा पिन पनि बनाउन सक्दैन। तर, त्यही कामलाई १८ वटा साना चरणमा बाँडेर १० जना मानिसले आफ्नो-आफ्नो काम मात्रै गरे भने उनीहरूले एकै दिनमा ४८,००० वटा पिन बनाउन सक्छन्!
आज हामी सबै यही सिद्धान्तमा बाँचेका छौँ। हामी काम एउटै क्षेत्रमा गर्छौँ, तर उपभोग संसारभरिका लाखौँ मानिसले बनाएका चीजहरूको गर्छौँ। तपाईंले खाने एउटा प्लेट ममलाई नै सम्झिनुस्—मैदा र मसला भारतबाट आउँछ, ग्यास अरबबाट आउँछ र हातमा भएको मोबाइलको प्रविधि अमेरिका वा जापानबाट आउँछ। यो सबै कुनै केन्द्रीय योजनाकारले निर्देशन दिएर भएको होइन। यो त बजारको मूल्य प्रणाली (Price System) र स्वतन्त्र बजारको ‘अदृश्य हात’ (Invisible Hand) को कमाल हो, जसले संसारभरिका लाखौँ अपरिचित मानिसहरूलाई एक-अर्काको सेवा गर्न जोडेको छ।
३. कानुनको राज्य र सम्पत्तिको अधिकार
देश धनी वा गरिब हुनुमा भूगोल वा संस्कृति भन्दा पनि त्यहाँको कानुनी व्यवस्था र संस्थाहरू (Institutions) जिम्मेवार हुन्छन्। ड्यारोन एसेमोग्लु र जेम्स रबिन्सनले Why Nations Fail मा लेखे अनुसार, अमेरिका र मेक्सिकोको बोर्डरमा रहेको एउटै सहर ‘नोगालेस’ को अमेरिकातिरको भाग धनी छ, मेक्सिकोतिरको गरिब। उत्तर र दक्षिण कोरियाकै उदाहरण हेरौँ, विभाजनअघि उनीहरूको इतिहास र संस्कृति दुरुस्तै एउटै थियो। तर दक्षिण कोरियाले कानुनी राज्य, खुला बजार र व्यक्तिगत सम्पत्तिको अधिकार जस्ता ‘समावेशी संस्थाहरू’ अपनाएर विश्वकै अग्रणी बन्यो भने उत्तर कोरियाले शासकले जे पनि लुट्न सक्ने र कसैलाई सम्पत्तिको अधिकार नहुने ‘निष्कर्षणकारी व्यवस्था’ (Extractive) लागू गर्दा आज चरम गरिबी र भोकमरीको चपेटामा छ।
जहाँ ‘मेरो सम्पत्ति कसैले खोस्न पाउँदैन’ भन्ने कानुनी ग्यारेन्टी हुन्छ, त्यहाँ मात्र मानिसहरू ढुक्क भएर लगानी गर्छन् र नयाँ प्रविधिको विकास हुन्छ। पेरुका अर्थशास्त्री हर्नान्डो डे सोटोले The Mystery of Capital मा भन्नुभए झैँ, गरिब देशका मानिसहरूसँग घर-जग्गा त हुन्छ, तर कानुनी कागजात र लालपुर्जा नहुँदा त्यो सम्पत्ति ‘मृत पूँजी’ (Dead Capital) बनेर बस्छ, जसलाई बैंकमा राखेर न त ऋण लिन सकिन्छ, न नयाँ व्यापार सुरु गर्न।
४. ऊर्जा र ‘रचनात्मक विनाश’
समृद्धिको चौथो इन्जिन ऊर्जा र नवप्रवर्तन हो। सन् १६८८ को बेलायतको ‘ग्लोरियस रिभोलुसन’ ले ल्याएको राजनीतिक स्थिरता पछि जेम्स वाटले स्टीम इन्जिन बनाए र कोइलाको ऊर्जा प्रयोग हुन थाल्यो। यसले मानिस र जनावरको शारीरिक श्रमलाई सधैँका लागि बदलिदियो। मेसिनको शक्तिका कारण सन् १८७० सम्ममा बेलायतका प्रत्येक कामदारसँग २० जना सेवक बराबरको शक्ति आइसकेको थियो।
यही परिवर्तनले अर्थतन्त्रमा ‘रचनात्मक विनाश’ (Creative Destruction) ल्याउँछ। अर्थात्, जब नयाँ र राम्रो प्रविधि आउँछ, त्यसले पुरानो र कमजोर प्रविधिलाई विस्थापित गर्छ र समाजलाई अगाडि बढाउँछ।
निष्कर्ष
वास्तवमा समृद्धि भनेको खल्तीको पैसा मात्रै होइन, समृद्धि भनेको ‘समयको बचत’ हो। इतिहासले हामीलाई स्पष्ट सिकाउँछ, सरकारले बजार र व्यापारमा जति धेरै नियन्त्रण गर्छ, देश त्यति नै गरिब हुन्छ। विकास र समृद्धि कुनै मन्त्रीको भाषण वा सरकारी योजनाबाट आउने होइन। यो त कानुनी राज्य, सुशासन, नागरिकको सम्पत्तिको सुरक्षा र खुला व्यापार गर्ने वातावरणबाट मात्र सम्भव छ। जहाँ स्वतन्त्रता र कानुनी सुरक्षा हुन्छ, समृद्धि त्यहाँ आफैँ दौडेर आउँछ।